Programy deradykalizacyjne można dzielić ze względu na różne czynniki, m.in. podmiot realizujący (inicjatywy rządowe i pozarządowe), uwzględnienie elementu ideologicznego (czy program zakłada, że powodem zradykalizowania się danej jednostki była jakaś ideologia – najczęściej religijna – i zawiera rozwiązania nakierowane na zmianę poglądów/postaw związanych z taką ideologią) czy też sposób przystąpienia do takiego programu (działania aktywne: podmiot realizujący program sam szuka/wybiera uczestników; działanie pasywne: potencjalni uczestnicy sami poszukują/zgłaszają się do programu). Poniżej znajduje się typologia programów deradykalizacyjnych według Daniela Koehlera (rysunek) z opisem na czym skupia się dany program i jakie treści lub podejścia w nim dominują:
1. Pasywne programy pozarządowe z komponentem ideologicznym
Organizator: Organizacje pozarządowe (NGO)
Forma: Pasywna – uczestnicy sami zgłaszają się do programu
Treść: Programy te skupiają się na reinterpretacji światopoglądowej, najczęściej w formie:
- warsztatów z byłymi ekstremistami,
- dyskusji teologicznych lub politycznych,
- debat ideologicznych,
- wizyt w miejscach pamięci,
- zajęć z wykorzystaniem sztuki i mediów.
Celem jest zakwestionowanie radykalnych poglądów i pobudzenie refleksji nad dotychczasowymi przekonaniami. Ideologia jest tu punktem wyjścia do zmiany.
Zalety: dobrowolność zwiększa motywację uczestników i ich otwartość poznawczą.
Wady: brak systemowych standardów, trudności w ewaluacji, problemy z finansowaniem, brak kontroli nad uczestnikami.
2. Pasywne programy pozarządowe bez komponentu ideologicznego
Organizator: Organizacje pozarządowe (NGO)
Forma: Pasywna – uczestnicy sami zgłaszają się do programu
Treść: Skupiają się na potrzebach życiowych i czynnikach społecznych, takich jak:
- wsparcie w znalezieniu pracy lub mieszkania,
- pomoc psychologiczna i terapeutyczna,
- mediacje rodzinne,
- terapia uzależnień,
- wsparcie prawne.
Zakładają one, że zmiana stylu życia i zaspokojenie podstawowych potrzeb prowadzi z czasem do odejścia od radykalizmu. Ideologia nie jest poruszana – uważana jest za sferę prywatną uczestnika.
Zalety: mniejsze ryzyko oporu ze strony uczestnika; większa dostępność dla osób nie podążających za żadną ideologią.
Wady: ograniczona skuteczność wobec radykałów kierujących się silnymi przekonaniami religijnymi lub politycznymi.
3. Aktywne programy pozarządowe (zwykle z komponentem ideologicznym)
Organizator: Organizacje pozarządowe (NGO)
Forma: Aktywna – organizacje samodzielnie identyfikują i kontaktują się z potencjalnymi uczestnikami
Treść: Zazwyczaj zawierają elementy ideologicznej reinterpretacji, ale także wsparcie psychologiczne, społeczne i edukacyjne.
Organizacje docierają do uczestników na podstawie:
- analizy otwartych źródeł informacji,
- wskazań środowisk lokalnych lub rodzin,
- kontaktów z sektorem penitencjarnym.
Przebieg programów jest dostosowywany indywidualnie, z naciskiem na rozbicie fundamentów ideologicznych oraz pomoc w reintegracji społecznej.
Zalety: możliwość oddziaływania na osoby nieświadome dostępnych ścieżek wsparcia.
Wady: trudności w zdobyciu informacji o uczestnikach; brak formalnych uprawnień i narzędzi egzekucyjnych.
4. Aktywne programy rządowe z komponentem ideologicznym
Organizator: Państwo (zwykle służby penitencjarne, wojskowe lub wywiadowcze)
Forma: Aktywna – odpowiednie organy wskazują potencjalnych uczestników
Treść: Głównym celem jest zmiana postaw poprzez reinterpretację ideologii, zwłaszcza religijnej. Dotyczy to przede wszystkim radykalnego islamu i państw Bliskiego Wschodu. W tym kontekście podstawę takich zabiegów stanowią często:
- państwowo usankcjonowana wersja islamu
- debaty teologiczne z imamami i byłymi ekstremistami,
- indoktrynacja lub reedukacja światopoglądowa.
Uczestnictwo bywa wymuszane w zamian za przywileje (np. lepsze warunki w więzieniu, częstsze widzenia z rodziną).
Zalety: pełna kontrola, dostęp do uczestników i zasobów.
Wady: przymusowość, brak autentycznej motywacji, możliwe nadużycia, brak niezależnej oceny skuteczności.
5. Aktywne programy rządowe bez komponentu ideologicznego
Organizator: Państwo (w dużej mierze służy penitencjarne)
Forma: Aktywna – odpowiednie organy wskazują potencjalnych uczestników
Treść: Programy skoncentrowane na zmianie behawioralnej (zachowań), a nie kognitywnej (przekonań). Typowe działania to:
- pomoc w reintegracji społecznej,
- wsparcie psychologiczne,
- mentoring,
- praca z rodziną.
Choć nie mają oficjalnego charakteru ideologicznego, niekiedy oferują opcjonalne wsparcie teologiczne dla chętnych.
Zalety: mniejsze ryzyko psychologicznego oporu; elastyczne podejście.
Wady: brak specjalistycznego personelu duchownego; ryzyko braku efektów u ideologicznie zmotywowanych radykałów.
6. Pasywne programy rządowe
Organizator: Państwo
Forma: Pasywna
Treść: Głównie kanały kontaktu i doradztwa:
- infolinie,
- portale zgłoszeniowe,
- lokalne punkty doradcze.
Skierowane do osób rozważających odejście od radykalizmu lub do ich otoczenia (rodziny, nauczycieli, znajomych), które zauważyły niepokojące sygnały. Często umożliwiają anonimowe zgłoszenia i są obsługiwane przez służby państwowe.
Zalety: niskie koszty, szeroka dostępność, możliwość prewencji.
Wady: ograniczony wpływ bez osobistego zaangażowania uczestnika.
7. Programy hybrydowe (partnerstwo publiczno-prywatne)
Organizator: Współpraca państwa z organizacjami pozarządowymi
Forma: Aktywna lub pasywna
Treść: Programy łączą podejście ideologiczne i społeczne, a konkretne działania są dzielone pomiędzy instytucjami. Organizacje pozarządowe zajmują się np. mentoringiem, wsparciem psychologicznym, organizacją pracy, zaś państwo – koordynacją, finansowaniem i dostępem do danych. Programy obejmują doradztwo, pomoc duchową, reintegrację i edukację.
Zalety: lepsza skuteczność dzięki połączeniu zasobów i wiedzy.
Wady: potrzeba silnej koordynacji i jasnych zasad odpowiedzialności.
Podsumowanie
Programy deradykalizacyjne mogą:
- mieć charakter dobrowolny lub przymusowy,
- być skupione na warstwie ideologicznej (na zmianie przekonań) lub społecznej (skupione na zmianie życia),
- być organizowane przez państwa, organizacje pozarządowe lub wspólnie.
Ich skuteczność zależy m.in. od motywacji uczestników, formy działania, kompetencji kadry i poziomu zaufania do organizatorów.