Czym jest deradykalizacja? Definicje, typologia i przykłady programów na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej

Deradykalizacja to jeden z antyterrorystycznych środków zapobiegawczych, którego celem jest porzucenie skrajnych poglądów politycznych lub religijnych przez ich zwolenników. Osoby zradykalizowane uważają użycie przemocy za uzasadnione lub też sami ją stosują, aby osiągnąć własne cele polityczne. Proces deradykalizacji może dotyczyć wyłącznie zaprzestania stosowania przemocy (wtedy mówimy o deradykalizacji w aspekcie behawioralnym) lub zmiany przekonań (aspekt kognitywny). 

Badacze przedstawiają różne ujęcia tego zjawiska. Froukje Demant definiuje je jako przeciwieństwo radykalizacji – stawanie się mniej radykalnym. Kurt Braddock traktuje deradykalizację jako proces psychologiczny prowadzący do porzucenia ekstremistycznej ideologii, zmniejszając tym samym ryzyko powrotu do przemocy. Omar Ashour wyróżnia trzy typy deradykalizacji: 

• behawioralną (rezygnacja z przemocy bez zmiany poglądów), 
• ideologiczną (delegitymizacja przemocy) oraz 
• organizacyjną (rozwiązanie radykalnej grupy). 

Podkreśla on, że deradykalizacja nie zawsze oznacza akceptację wartości demokratycznych – kluczowe jest jednak odrzucenie przemocy jako metody działania.

Istnieje spór, czy sama rezygnacja z przemocy (tzw. disengagement) może być uznana za deradykalizację. Choć brak przemocy może prowadzić do stopniowej zmiany poglądów, wielu badaczy uznaje, że trwała deradykalizacja wymaga rzeczywistej zmiany postawy (poglądów) wobec przemocy na mniej radykalne.

Trwałość tego procesu zależy m.in. od podatności jednostki na radykalizację oraz środowiska, w którym przebywa. Powrót do wcześniejszego, radykalnego otoczenia zwiększa ryzyko recydywy, stąd ważny jest długofalowy aspekt działań deradykalizacyjnych.

Warto też odróżniać deradykalizację od przeciwdziałania radykalizacji – pierwsza „odwraca” proces, druga mu zapobiega.

Pojęcie radykalizacji powiązane jest z pojęciem ekstremizmu (łac. extremus – „skrajny”) i odnosi się do procesu przyjmowania skrajnych poglądów oraz form działania, które mogą mieć charakter polityczny, ideologiczny lub społeczny. Należy więc podkreślić, że radykalizacja może dotyczyć zarówno ideologii religijnych (np. ekstremistycznych interpretacji islamu czy chrześcijańskich), jak i niereligijnych (np. rasizmu, anarchizmu czy nacjonalizmu). Podobnie – proces deradykalizacji nie jest ograniczony wyłącznie do ekstremizmu muzułmańskiego, lecz ma charakter uniwersalny.