Polskie media jako krzywe zwierciadło

Obraz Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej w polskich mediach od lat jest tworzony w warunkach ograniczonego kontaktu bezpośredniego i silnej obecności stereotypów. Dla wielu odbiorców wiedza o tym regionie pochodzi przede wszystkim z przekazów medialnych, które selekcjonują fakty, porządkują je według znanych schematów i często podpowiadają, jak je interpretować. W rezultacie region Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej bywa przedstawiany jako region egzotyczny, problematyczny, religijnie odmienny, a czasem po prostu „daleki” i trudny do zrozumienia. 

Pandemia nie zniosła tych schematów. Wręcz przeciwnie – stała się kolejnym filtrem, przez który polskie media patrzyły na państwa Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Informacje o COVID-19 były często osadzane w już znanych ramach: konfliktu, terroryzmu, migracji, turystyki, ropy, religii albo luksusu. Oznacza to, że pandemia rzadko była opisywana wyłącznie jako problem zdrowotny. Częściej stawała się dodatkiem do innej opowieści: o bezpieczeństwie, o wakacjach, o polityce, o gospodarce albo o „dziwności” regionu. 

To właśnie dlatego można mówić o „krzywym zwierciadle”. Media nie pokazują regionu w sposób całkowicie fałszywy, ale pokazują go przez zniekształcające ramy. W przypadku Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej skutkiem jest to, że czytelnik dowiaduje się nie tylko, jak państwo radzi sobie z pandemią, lecz także jak to państwo pasuje do wcześniejszego obrazu, jaki już istnieje w polskiej przestrzeni publicznej. Czasem chodzi o potwierdzenie stereotypu, czasem o sensację, a czasem o porównanie z Polską. 

W polskich mediach można wyróżnić kilka najczęstszych sposobów opowiadania o pandemii w Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Izrael bywał przedstawiany jako państwo skuteczne, nowoczesne i szybkie w działaniu. Iran pojawiał się często jako przykład chaosu, nieefektywności i nieufności wobec władz. Egipt, Maroko i Tunezja były pokazywane głównie jako miejsca wypoczynku, więc najważniejsze stawały się tam zasady wjazdu, restrykcje i bezpieczeństwo turystów. Irak, Syria, Liban i Jemen najczęściej występowały jako przestrzenie kolejnej katastrofy, w której pandemia tylko pogłębia wcześniejsze kryzysy. Państwa Zatoki Perskiej (Arabskiej) pojawiały się natomiast w opowieściach o dyscyplinie, bogactwie, religii, sporcie i gospodarce. 

Ważne jest również to, że polskie media często patrzą na państwa Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej przez pryzmat Polski. Jeśli w tekście pojawia się Izrael, to nierzadko po to, by porównać go z polską polityką pandemiczną. Jeśli mowa o krajach turystycznych, chodzi o to, czy Polacy mogą tam bezpiecznie pojechać. Jeśli mowa o państwach Zatoki, tekst może służyć jako punkt odniesienia dla własnych wyobrażeń o skuteczności państwa, porządku i nowoczesności. W ten sposób region Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej staje się nie tylko tematem samym w sobie, ale też lustrem, w którym Polska ogląda samą siebie. 

Takie podejście ma konsekwencje. Po pierwsze, utrwala uproszczone obrazy regionu. Po drugie, ogranicza możliwość zrozumienia realnych różnic między państwami Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Po trzecie, sprawia, że pandemia jest czytana nie jako wspólny kryzys zdrowotny, lecz jako materiał do potwierdzania już istniejących przekonań. Dlatego podczas pracy z mediami warto pytać nie tylko co się wydarzyło, ale też jak to zostało opowiedziane i jaką ramę interpretacyjną zastosowano?