W kontekście funkcjonowania systemów politycznych państw muzułmańskich pojawia się pytanie o relacje pomiędzy islamem a demokracją oraz związany z nim problem udziału obywateli w procesach politycznych zachodzących w państwie. Współcześnie zauważalne są dwa stanowiska odnoszące się do tej kwestii, które można umownie określić jako stanowisko „liberalne” oraz stanowisko „konserwatywne”. Zgodnie z pierwszym z nich nie ma sprzeczności pomiędzy islamem a demokracją – ani w sferze zasad, ani wartości.

Państwa teokratyczne, czyli takie, w których władza świecka utożsamiana jest z duchowną, są we współczesnym świecie rzadkością. Spośród państw muzułmańskich do grona tego zaliczane są dwa: Islamska Republika Iranu oraz Królestwo Arabii Saudyjskiej. Nazwy bywają zwodnicze, warto więc zaznaczyć, że dwa inne państwa, w oficjalnych nazwach których występuje zwrot „islamska republika” – czyli Islamska Republika Mauretańska oraz Islamska Republika Pakistanu – są państwami wyznaniowymi, ale nie są teokracjami.

Współcześnie problem sposobu i zasad sprawowania władzy jest na gruncie islamu rozpatrywany wielorako – najczęściej jednak są to rozważania teoretyczne, prowadzone przez muzułmańskich teologów i prawników. Uczeni sunniccy stoją na stanowisku, że w sposób należyty władzę nad społecznością muzułmańską może sprawować tylko władca muzułmański, zaś rząd powinien zapewnić przestrzegania szari’atu. Rządzący nie ponosi odpowiedzialności przed rządzonymi w związku ze sprawowaniem swojej funkcji. Jest odpowiedzialny wyłącznie przed Bogiem, którego wolę realizuje.

Korzenie szury sięgają praktyk plemiennych przedmuzułmańskiej Arabii. Podejmując każdą ważną decyzję szajch (przywódca plemienny) musiał skonsultować ją ze starszyzną plemienia. Jeśli nie dopełnił tego obowiązku, nie miał podstaw do oczekiwania od członków swojego plemienia posłuszeństwa, ani szacunku. Zwyczaj konsultacji przyjął się na gruncie islamu, zaś jego ważne znaczenie dla społeczności muzułmańskiej zostało podkreślone w Koranie.

Fundamentalną kwestią łączącą się z powstaniem i funkcjonowaniem państwa jest sprawowanie władzy. Aby zrozumieć w jaki sposób ten proces kształtuje się w państwach muzułmańskich, warto zwrócić uwagę na genezę oraz podstawowe założenia muzułmańskiego modelu państwa, czyli kalifatu. Najpierw ukształtowała się umma (społeczność wiernych, wspólnota muzułmanów), a następnie powstało państwo – kalifat.

Mówiąc o modelu państwa opartego na zasadach islamu, należy wziąć pod uwagę kilka zależności. Przede wszystkim islam jest religią całościową, która zawiera zasady regulujące wszystkie dziedziny życia ludzkiego, zarówno sferze prywatnej, jak i publicznej. Reguły, jakimi zobowiązani są kierować się w swoim postępowaniu muzułmanie, określone są w prawie muzułmańskim zwanym po arabsku szari’at (też: szari’a), którego źródłem jest Boskie objawienie zawarte w Koranie. Szari’at jest prawem Boskim, czyli takim, które nie może być zmieniane.

Państwo można definiować na wiele sposobów – nie ma jedynej jego definicji ani na gruncie potocznym (w życiu codziennym), ani naukowym. Państwo to: „trwały związek ludzi stale zamieszkujących określone terytorium, podlegających władzy zwierzchniej” (Szmulik i Żmigrodzki, 2007, s. 16) i takie rozumienie zostało przyjęte w niniejszym module.