Zasada powiązania z aktywem

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech bankowości muzułmańskiej jest powiązanie transakcji z rzeczywistym aktywem lub rzeczywistą działalnością gospodarczą. Oznacza to, że pieniądz nie powinien generować dochodu sam z siebie w oderwaniu od realnej gospodarki. Bank uczestniczy więc w obrocie towarem, usługą, inwestycją albo projektem, a nie tylko w abstrakcyjnym przepływie kapitału.

To właśnie dlatego wiele instrumentów bankowości muzułmańskiej ma formę sprzedaży, leasingu, współwłasności lub kontraktu opartego na podziale zysku i ryzyka. Rozwiązania te mają umożliwiać finansowanie konsumpcji, handlu i inwestycji bez odwoływania się do klasycznego oprocentowania. W praktyce daje to całkowicie odmienną logikę działania niż w banku konwencjonalnym.

Warto zauważyć, że takie podejście wpływa również na sposób postrzegania ryzyka. W bankowości muzułmańskiej nie zakłada się pełnego przerzucenia ryzyka na jedną stronę umowy. Ryzyko powinno być współdzielone w zakresie wynikającym z charakteru transakcji, co odróżnia ten model od typowego kredytu, gdzie bank oczekuje ustalonego zwrotu niezależnie od wyniku działalności finansowanego podmiotu.

Krótka historia bankowości muzułmańskiej

Historia bankowości muzułmańskiej jest krótsza niż bankowości w świecie islamu, jako że bankowość muzułmańska – choć odnosi się do tradycji z czasów proroka Mahometa –  rozwinęła się dopiero w XX wieku. 

Już w średniowieczu w obszarze cywilizacji islamu funkcjonowały rozwinięte formy pośrednictwa finansowego, takie jak wymiana handlowa, instrumenty kredytowe, przekazy pieniężne czy instytucje przypominające domy kupieckie i bankierów działających na dworach kalifów. Z tego okresu pochodzą pierwsze wzmianki o działalności finansowej opartej na zasadach zgodnych z prawem muzułmańskim, w tym o podziale zysku i strat oraz unikaniu odsetek. Oznacza to, że podstawowe idee dzisiejszej bankowości muzułmańskiej mają bardzo stare korzenie, choć nie istniały wówczas jeszcze współczesne banki muzułmańskie jako instytucje formalne.

Za bezpośredni początek nowoczesnej bankowości muzułmańskiej uznaje się jednak zwykle XX wiek. W literaturze jako pierwszy ważny krok wskazuje się inicjatywy z lat 50. i 60., kiedy zaczęto tworzyć teoretyczne podstawy dla instrumentów finansowych zgodnych z szari’atem. Prawdziwy przełom nastąpił w latach 70. XX wieku. Wtedy bankowość muzułmańska zaczęła szybko się instytucjonalizować, a jej rozwój wspierały procesy polityczne i gospodarcze związane z odrodzeniem tożsamości muzułmańskiej oraz wzrostem znaczenia państw muzułmańskich (zwłaszcza Rady Współpracy Państw Zatoki Perskiej – GCC) na rynkach finansowych. W tym okresie powstały pierwsze większe banki muzułmańskie, a także organizacje międzynarodowe wspierające rozwój finansów zgodnych z szari’atem. 

W literaturze podkreśla się, że właśnie wtedy nastąpiło przejście od pojedynczych eksperymentów do pełnoprawnego sektora finansowego. Od lat 80. i 90. bankowość islamska zaczęła obejmować coraz więcej krajów, a jej rozwój przyspieszył również poza światem muzułmańskim, zwłaszcza tam, gdzie pojawił się popyt na produkty zgodne z zasadami religijnymi.

Współcześnie bankowość muzułmańska jest już globalnym segmentem finansów, obejmującym nie tylko banki, ale także instrumenty inwestycyjne, ubezpieczeniowe i rynkowe. Jej rozwój opiera się na zasadach szari’atu, takich jak zakaz pobierania odsetek, zakaz nadmiernej niepewności i spekulacji oraz wymóg powiązania transakcji z realną gospodarką.