W bankowości muzułmańskiej stosuje się szereg instrumentów, które zastępują klasyczny kredyt oprocentowany. Najbardziej znanym z nich jest murabaha. Polega ona na tym, że bank kupuje określony towar, a następnie odsprzedaje go klientowi z wcześniej ustaloną marżą. Z ekonomicznego punktu widzenia klient nie otrzymuje po prostu pieniędzy, lecz nabywa dobro po cenie zawierającej zysk banku.
Drugim podstawowym instrumentem jest mudaraba. Jest to kontrakt, w którym jedna strona dostarcza kapitał, a druga wnosi pracę, wiedzę lub zarządzanie. Zysk dzielony jest według ustalonego wcześniej klucza, natomiast strata finansowa obciąża przede wszystkim stronę kapitałową, o ile druga nie naruszyła warunków umowy. Taki układ sprzyja idei partnerstwa między bankiem a klientem.
Kolejnym ważnym instrumentem jest muszaraka, czyli wspólne przedsięwzięcie dwóch lub więcej stron. W tym przypadku wszyscy uczestnicy angażują kapitał i współuczestniczą w zysku oraz stracie proporcjonalnie do ustaleń umownych. Muszaraka jest często postrzegana jako bardziej partnerska forma finansowania niż standardowy kredyt, ponieważ bank staje się faktycznym współinwestorem.
Bardzo ważna jest również idżara, czyli leasing. Bank nabywa aktywo i oddaje je klientowi do używania za określoną opłatą. Model ten umożliwia korzystanie z dobra bez klasycznej pożyczki pieniężnej. W bankowości muzułmańskiej leasing bywa szeroko stosowany przy finansowaniu środków trwałych, sprzętu czy nieruchomości.
Do często wykorzystywanych form należy także istisna, czyli kontrakt służący finansowaniu produkcji lub realizacji projektu. Jest on szczególnie przydatny przy inwestycjach infrastrukturalnych i budowlanych, gdy produkt końcowy ma powstać dopiero w przyszłości. Salam z kolei polega na wcześniejszej zapłacie za towar, który zostanie dostarczony później, co umożliwia finansowanie produkcji rolnej lub handlowej.
Z kolei sukuk to muzułmański instrument finansowy, najczęściej opisywany jako odpowiednik obligacji, ale formalnie nim nie jest. Zamiast odsetek daje inwestorowi udział w aktywach, projekcie albo strumieniu dochodu zgodnym z szari’atem. W klasycznej obligacji pożycza się emitentowi pieniądze i dostaje odsetki. W przypadku sukuk inwestorzy zwykle mają udział we własności aktywa lub przedsięwzięcia, a zysk pochodzi z jego użytkowania, najmu albo dochodu z projektu.
Wszystkie te instrumenty łączy wspólna cecha: zamiast pożyczki pieniądza z odsetkami tworzą one konstrukcję handlową, inwestycyjną albo partnerską. Dzięki temu bankowość muzułmańska może działać w sposób zgodny z zasadami religijnymi, a jednocześnie pozostawać funkcjonalna z perspektywy gospodarczej.
Bank konwencjonalny, Kair, fot. K. Górak-Sosnowska