Wydarzenia z lat 2015-2016, poza wymiarem instytucjonalnym i politycznym, miały także znamiona poważnego kryzysu o charakterze społeczno-humanitarnym. Uchodźcy narażeni byli i są na niebezpieczeństwa i problemy na swoich ścieżkach życiowych: w ojczystym kraju, w drodze do kraju przyjmującego i później w nim. Efektem jest doświadczenie poważnej traumy, nieraz depresji, niepokojów i innych stanów emocjonalnych negatywnie odbijających się na samopoczuciu psychicznym. Zmuszeni byli oni bowiem do opuszczenia domów z powodu toczących się walk, stając się świadkami przemocy, tortur, głodu i strat bliskiej rodziny i przyjaciół. Wiele dzieci uchodźczych może nawet nie pamiętać okresu pokoju i stabilizacji, a ich edukacja szkolna (jeśli w ogóle miała miejsce), została prawdopodobnie brutalnie przerwana. Przymusowa praca, brak dostępu do opieki zdrowotnej, niepokój rodziców i ogólna niepewność są częstymi doświadczeniami. Także podróż do kraju schronienia stanowi źródło dodatkowego stresu. Nieraz trwa ona wiele miesięcy i nie jest wolna od równie poważnych niebezpieczeństw, a także ograniczeń, np. w dostępie do wody, pożywienia, schronienia.

Militaryzacja granic i intensyfikacja kontroli granicznych od czasu wdrożenia konwencji z Schengen (zawartej 14 czerwca 1985 roku) i konwencji dublińskiej spowodowała, że uchodźcy i migranci próbujący dostać się do Europy zaczęli coraz częściej wybierać ryzykowne szlaki biegnące przez Morze Śródziemne. Osoby nie mogące wjechać do pierwszego bezpiecznego kraju w UE w sposób regularny, były zmuszone poczynić to nieregularnie. Choć konwencja ONZ z 1951 roku, jak i konwencja dublińska (zastąpiona później przez rozporządzenia dublińskie, zobacz niżej „czym jest wspólny europejski system azylowy?”) dawały uchodźcom prawo do ubiegania się o azyl w pierwszym (w przypadku Dublina - unijnym) bezpiecznym kraju, w obu dokumentach nie określono, w jaki dokładnie sposób można dotrzeć do pierwszego bezpiecznego kraju. Regularny wjazd jest zwykle dozwolony dla osób okazujących właściwe dokumenty, dla osoby uciekającej z własnego kraju przed wojną lub prześladowaniem praktycznie niemożliwe jest uzyskanie wizy, a jedynym rozwiązaniem jest przekroczenie granicy unijnej w sposób nieregularny.